tgoop.com/gholow2/2693
Last Update:
▪️گوناگونی اتهامها به غلو
نکتهای درباره پژوهشهای متهمان به غلو
در سدههای اخیر، در رویکردهای حجیتی به اقوال رجالیان قدیم، دو مواجهه با اتهامهای غلو رایج بوده است: پذیرش حداکثری اتهامها؛ نپذیرفتن حداکثری اتهامها.
طبعاً برای رسیدن به واقعیت، رویکرد بهتر این است که به جای مواجهههای حجیتی، در هر مورد، با احاطه بر اصطلاحات، گفتمانها، جریانها و تطورات آنها و منابعشان، به تفصیل قرائن موافق و مخالف هر اتهام بپردازیم، و محدودیتهای حاصل از فرایند نقل، گزینشگری محدثان و تقیه برخی فرق را نیز در نظر بگیریم.
با این حال، هنوز درباره بیشتر متهمان چنین پژوهشهایی صورت نگرفته است. مکرر دیدهام که اخیراً برخی پژوهشگران موضوع کلی «متهمان به غلو» را بخشی از عنوان پژوهشی خود برای رساله و مقالات قرار میدهند، و برای گریز از چالش پیشگفته، ابتدا از قضاوت ابتدایی درباره درستی یا نادرستی اتهامها چشم پوشیده، و گزارشی کلی از آرا یا رویکرد مجموعهای از متهمان را بر اساس روایاتشان ارائه میدهند، و در گزینش خود ممکن است ابوالخطاب (پیشوای غالیان) و عبدالرحمن بن الحجاج (موثق) را کنار هم بنشانند.
در حالی که گردآوری کمدقت، لزوماً بینشی درست از جریانی مشخص به دست نمیدهد. حتی بدون قضاوت درباره راویان اختلافی، باز دستکم جا دارد تفاوت ابتدایی اتهامها را در نظر داشت، و میتوان آنها را در چند طیف قرار داد:
۱. غلو قطعی (مثل ابوالخطاب، خصیبی، ابن مهران، اسحاق بصری، ابوالقاسم کوفی و سران و مؤلفان نصیریه که هم مقالات و شواهد درباره شان بسیار است و هم قدما در اتهامشان اختلافی نکردهاند.)
۲. اتهام مشخص از سوی یک یا چند عالم که هنوز با دلیل قطعی رد و تأیید نشده، ولی به عنوان دیدگاه عالمانی مشخص مطرح شدهاند و میتوان گفت به ظن قوی بنا بر دیدگاههای کلامی، فرقه شناسی، جریانشناسی و گفتمانی (به درست یا غلط) بودهاند. (مانند مفضل بن عمر، محمد بن سنان، ابوسمینه و عقیقی) (البته ممکن است امروزه برای برخی از این راویان قرائن زیادی در دست باشد که غلوشان را تأیید کند، و از همین رو نویسنده سطور به فضای غالب بر تضعیفات غلوپژوهانه نجاشی و ابن غضائری خوشبین است که این محل بحث نیست. نگر: اکبری، نقش بازشناسی عقاید و احادیث نُصَیریان در اعتبارسنجی و فهم میراث روایی امامیه، فصل4)
۳. اتهامهای مبهم که گوینده معینی ندارد (و در حد قیل و احتمال مطرح شدهاند) و بعضاً محتمل در سوء تفاهمهای غیر کلامی (حتی در حد یک بدخوانی متن) هستند. و حتی وجه کلی مشخصی ندارند. (مانند ابان بن عثمان، عبدالرحمن بن حجاج، محمد بن عیسی بن عبید و ابوهاشم جعفری)¹
بنا بر این، دسته اخیر که دقیقاً مشخص نیست هیچ عالم متقدمی به روشنی راوی را غالی شمرده باشد، حتی پیش از پژوهشهای موردی تفصیلی جا ندارد در کنار سران غلو قرار گیرند.
همچنین اتهامهای غلو نزد عامه مناسباتی بسیار متفاوت با امامیه دارند، در اینجا مد نظر نیستند.
__________
1. برای نمونه: برخی ابان بن عثمان را به خاطر وصف «کان من الناووسية» از سوی ابن فضال (کشی، ص352) از متهمان به غلو شمردهاند. ولی در برخی نسخ این وصف به صورت «کان من القادسية» آمده (نگر: قاموس الرجال، ج1، ص114) که دیگر ربطی به اتهام مذهبی ندارد. وانگهی خود ناووسی بودن و باور نداشتن به وفات حضرت امام صادق (ع) نیز همیشه گرایش غالیانه را نشان نمیدهد. چنانکه همه واقفیان به خاطر غلو به وقف نگرویده بودند و برخی به خاطر گرایشی روایی دچار این اشتباه شده بودند.
یا درباره محمد بن عیسی بن عبید گفته شده «قیل: إنه كان یذهب مذهب الغلاة» (طوسی، فهرست، ص216-217)، ولی نه گویندهاش مشخص است، و نه در روایات و روابط روایی او ارتباط روشنی با غالیان هست، و محتمل است که منشأ این قیل، برداشتی از جایگاه عبیدی در میان مستثنیات نوادر باشد که بیشترشان متهم به غلواند، و البته به نظر میآید قمیان در مستثنیات نوادر، عبیدی را متهم به غلو نمیدانستهاند، زیرا برا خلاف دیگر متهمان، تنها منفردات عبیدی از یونس را استنثنا کردهاند که این بیشتر با اشکالی نسخهای تناسب دارد.
بحثی از نمونهای دیگر در تفاوت اتهامهای جابر جعفی و مفضل.
@gholow2
BY غلوپژوهی
Share with your friend now:
tgoop.com/gholow2/2693